به گزارش ایفانیوز، خوزستان با سهمی قابل‌توجه در تولید نفت و پتروشیمی کشور، یکی از مهم‌ترین استان‌های اقتصادی ایران محسوب می‌شود اما همچنان در برخی شاخص‌های توسعه‌ای با چالش‌هایی جدی روبه‌روست. بررسی داده‌های رسمی و دیدگاه کارشناسان نشان می‌دهد که فاصله میان تولید ثروت و رفاه محلی، بیش از آنکه ناشی از کمبود منابع باشد، به سازوکار توزیع درآمد نفتی، ساختار بودجه‌ای کشور و الگوی سرمایه‌گذاری بازمی‌گردد.

خوزستان؛ قلب تولید انرژی ایران

خوزستان یکی از اصلی‌ترین کانون‌های تولید انرژی در کشور است. بر اساس آمارهای منتشرشده، حدود 65 درصد تولید نفت ایران به میادین نفتی این استان نسبت داده می‌شود. همچنین خوزستان نقش مهمی در صنعت پتروشیمی دارد. به‌طوری‌که حدود 39 درصد تولید پتروشیمی کشور و نزدیک به 29 درصد ارزش افزوده این بخش در این استان ایجاد می‌شود.با این حال، مسئله مهم این است که درآمدهای نفتی به‌طور مستقیم در اختیار استان تولیدکننده قرار نمی‌گیرد و ابتدا وارد بودجه عمومی کشور شده و سپس در سطح ملی توزیع می‌شود. موضوعی که از نگاه کارشناسان، یکی از گره‌های اصلی در عدم توازن توسعه‌ای مناطق نفت‌خیز به شمار می‌رود.

نفت هست، اما توسعه چرا نه؟

مهرداد حاجی زاده فلاح، استاد دانشگاه و کارشناس اقتصادی در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم تأکید کرد: اگر مسئله بر پایه داده بررسی شود، تصویر خوزستان پیچیده‌تر از برداشت‌های عمومی است. خوزستان هم‌زمان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان ثروت نفتی کشور است اما در برخی شاخص‌های رفاهی فاصله محسوسی با سطح انتظار دارد.
به گفته این کارشناس، بخش مهمی از مسئله به ساختار بودجه‌ای کشور برمی‌گردد، جایی که درآمد نفتی ابتدا وارد خزانه ملی می‌شود و سپس در سطح کشور توزیع می‌گردد. بنابراین بین محل تولید و محل هزینه‌کرد آن الزاما رابطه مستقیم وجود ندارد.

وی به سازوکارهای محدود بازتوزیع درآمد نفت اشاره کرد و توضیح داد: این منابع در برخی سال‌ها تخصیص یافته اما همواره محدود و ناکافی بوده است.

او با اشاره به یک مفهوم شناخته‌شده در اقتصاد توسعه یعنی «نفرین منابع» خاطرنشان کرد: اتکای بیش از حد به درآمدهای نفتی می‌تواند باعث تضعیف بخش‌های مولد دیگر مانند صنعت، کشاورزی و کسب‌وکارهای محلی شود و در نهایت اقتصاد منطقه را از تنوع و پایداری دور کند.

این کارشناس اقتصادی همچنین اعلام کرد: صنعت نفت ذاتا سرمایه‌بر است نه کاربر. به همین دلیل با وجود درآمد بالا، اشتغال مستقیم گسترده‌ای در سطح محلی ایجاد نمی‌کند و بخشی از نیروهای متخصص نیز از خارج استان تأمین می‌شوند. موضوعی که یکی از دلایل فاصله میان ثروت تولیدی و رفاه محلی است.

به گفته حاجی‌زاده فلاح، فعالیت‌های نفتی در کنار مزیت‌های اقتصادی، پیامدهای محیط‌زیستی نیز به همراه دارد. از جمله فشار بر منابع آب، آلودگی هوا، تغییر کاربری زمین و فرسایش محیطی. اگر هم‌زمان سرمایه‌گذاری کافی در زیرساخت‌های عمومی انجام نشود، مردم محلی اثر رفاهی این درآمدها را کمتر احساس خواهند کرد.

او در ادامه به مسئله تمرکز سرمایه‌گذاری در برخی نقاط خاص استان اشاره کرد و گفت: رشد اقتصادی در خوزستان به‌صورت یکنواخت توزیع نشده و همین موضوع باعث شده برخی مناطق از توسعه عقب بمانند. توسعه منطقه‌ای فقط به منابع مالی وابسته نیست و به کیفیت حکمرانی، نحوه تخصیص بودجه، تنوع اقتصادی، اشتغال، آموزش و زیرساخت‌های بلندمدت وابسته است.

مجلس: سهم خوزستان از نفت باید شفاف‌تر و عادلانه‌تر شود

بررسی اظهارات برخی نمایندگان مجلس نشان می‌دهد موضوع نحوه توزیع درآمدهای نفتی و سهم استان‌های نفت‌خیز، به‌ویژه خوزستان، همواره یکی از محورهای بحث در مجلس بوده است. نمایندگان در مقاطع مختلف بر ضرورت بازنگری در سازوکار تخصیص منابع نفتی تأکید کرده‌اند تا استان‌هایی که نقش اصلی در تولید انرژی کشور دارند، سهم عادلانه‌تری از منابع توسعه‌ای دریافت کنند.

آیا الگوی توزیع درآمد نفتی نیاز به بازنگری دارد؟

از نگاه کارشناسان اقتصادی، ساختار فعلی توزیع درآمدهای نفتی در ایران بیشتر مبتنی بر تجمیع منابع در سطح ملی و سپس تخصیص مجدد آن است. در نتیجه رابطه مستقیمی میان محل تولید و محل بهره‌مندی از منابع وجود ندارد. بر همین اساس، بحث بازنگری در الگوی توزیع درآمد نفتی به‌ویژه برای استان‌هایی مانند خوزستان مطرح است، زیرا این استان‌ها بار اصلی تولید ثروت انرژی کشور را بر دوش دارند اما سهم آن‌ها از بازتوزیع، متناسب با این نقش ارزیابی نمی‌شود. اگر قرار باشد منابع بیشتری به خوزستان اختصاص یابد، این منابع باید در چه بخش‌هایی سرمایه‌گذاری شوند تا اثر توسعه‌ای پایدار داشته باشند؟

به باور این کارشناس اقتصادی، اگر منابع جدید توسعه‌ای به خوزستان اختصاص یابد، مهم‌ترین اولویت باید بهبود وضعیت آب و محیط‌زیست و افزایش تاب‌آوری اقلیمی باشد، زیرا این بخش بیشترین اثر را بر کیفیت زندگی و بهره‌وری اقتصادی دارد.او تأکید کرد: در کنار آن، سرمایه‌گذاری در آموزش و مهارت‌آموزی برای ایجاد اشتغال پایدار و کاهش وابستگی به نفت ضروری است.همچنین توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل و لجستیک، تقویت صنایع پایین‌دستی و تکمیل زنجیره ارزش نفت و پتروشیمی، و ارتقای خدمات سلامت و بازآفرینی شهری از دیگر محورهای کلیدی توسعه در خوزستان محسوب می‌شوند.

توسعه فقط نفت نیست؛ مسئله مدیریت ثروت است

خوزستان امروز در نقطه‌ای ایستاده که از یک‌سو بخش مهمی از ثروت انرژی کشور را تولید می‌کند و از سوی دیگر همچنان با چالش‌هایی در برخی شاخص‌های توسعه‌ای مواجه است. بررسی داده‌ها و دیدگاه کارشناسان نشان می‌دهد که مسئله اصلی نه کمبود منابع، بلکه نحوه مدیریت، توزیع و تبدیل درآمدهای نفتی به سرمایه انسانی، اجتماعی و زیست‌محیطی است؛ موضوعی که می‌تواند مسیر آینده توسعه این استان را تعیین کند.

منبع: تسنیم